تئاترخياباني در ايران

مردم ايران از دير باز با نمايشهای آييني در فضاهای باز آشنايی دارند . از زمانی که " کوسه برنشين ها " بوده اند تا زمانی که تبديل به " مير نورزی " شده اند از مراسم مغ کشی تا سوگ سياوش و ... تا در دوران سلسله صفويه که اوج اين گونه نمايشها که ماندگار ترين شان همان تعزيه می باشد .

مردم آشنا با خرده نمايشهای ميدانی ايرانی مانند نقالی ، پرده خوانی ، مارگيری ، معرکه گيری ، پهلوان بازی و ... زمينه پذيرش تئاتر خيابان را داشته و آنچه که از شواهد و قرائن به دست آمده نشان می دهد که در سرزمين ايران نيز نمايشهاي  بيرونی اجرا می گرديده است شايد در آن دوران توجهی خاص به اينکه تئاتری خيابانی اجرا می شود نبوده اما آنچه که حائز اهميت می باشد حضور اين گونه نمايشی است که جزئی از تاريخ نمايشی ايران را بر ما می نمايد .

شاردن (    Chardin  ) يکی از سياحان به نام در سيا حتنامه خود می گويد :

« ميدان تبريز بزرگترين ميدان های عالم است که من ديده ام ، همه روزه شامگاهان اين ميدان انباشته ازعامه مردم است که برای تفريح و تماشای نمايش هايی که آنجا نشان داده می شود جمع می آيند . تفريحات ميدان عبارت است از : نمايشهای شعبه بازان و بندبازان ومسخرگان و لودگان و خواندن اشعار و سرودن داستانها » (بيضايي-1379-72)

نه تنها نمايشهای لودگی و تقليد و نقالی بلکه نمايشها تراژيک و تعزيه نيز اجرا می شده است ، که نمونه های بسياری در گوشه و کنار ايران امروزه به عنوان يک رسم و نمايشی نمادين تثبيت گرديده اند . يکی از معروفترين اين نمايشها که تا به امروز ادامه دارد قالی شوئی در اردهال می باشد . تاريخ اين مراسم به قرن دوم هجری بر می گردد .

« در اردهال می گويند که در قرن دوم هجری مردم فين کاشان سلطانعلی را به پيشوائی فرا خوانده بودند ، ولی او پيش از رسيدن به فين در حوالی اردهال به دست کفار از پای در آمد . گويند مردم فين که برای نجات او رفته بودند هنگامی رسيدند که جسدتکه تکه اش رايافتند پس آنرا در يک قالی پيچيده و به آب رودخانه شسته ، کفار را به عقب راندند و گور ضريحی ساختند ، جسد را به گورسپردند و قالی را به ضريح ، ناگهان سيصد چهارصد نفر مرد چماق بدست با حرکات و فريادهای ترس آور از راه می رسند ، اينها نشانه جهاد کنندگان هستند ، می آيند و قالی را که نشانه مرد شهيد است به کنار رود اردهال می برند و با چماق هايشان به آن می کوبند و آن را می شويند و بعد به ضريح برش می گردانند. » (بيضايي -1379-56)و هزاران نفر از دور و نزديک برای ديدن اين مراسم نمادين به اردهال می آيند و شاهد اين نمايش هستند .

اجرای اينگونه از نمايش ها فقط جنبه آيينی و مناسک مناسبی داشته که هر از چند گاهی به اجرا در می آمدند ، اما اگر بخواهيم به زمانی که اجرای اين نمايشها با انگيزه ای خاص ، حتی سياسی و اجتماعی و ... برسيم ، بايد برگرديم به سالهای حکومت دوران قاجار در ايران که افرادی فرهيخته دست به انجام اجرای نمايش در فضای باز زدند. « پس از افتتاح مجدد مجلس شورای ملی ، بعد از محمد علی شاه ، زمينه هايی فراهم گشت برای نشان دادن آنچه که اتفاق افتاده بود ، نشان دادن واقعيات به مردم و رويا روی کردن آنها به حقايق ، و چيزی مثل نمايش می توانست اين رسالت را بر عهده گيرد . برای انجام چنين انديشه ای گروه های کوچکی گرد هم آمدند . گروهی از اينها نام خود را شرکت " فرهنگ " گذاشت ( به رياست فروغی ، و به اين نتيجه رسيدند که از پارک ها آغاز کنند ، اين جور جاها جای مردم است ، برای آنها جای وقت گذرانی است و هم سرگرمی و هواخوری ، جای آشناست که می شناسند و گام زنان می آيند پولی هم از آنها نمی گيرند . " محل اجرای نمايشهای اين شرکت پارک اتابک ، پارک ظل السلطان ، پارک امين الدوله بود .

.... بر پا کنندگان اين نمايشها جوانان آگاه و درس خوانده آن روز تک و توک اروپا ديده و کارمندان وزارتخانه های تازه پا بودند و گروه هايی از حزب ها ی دمکرات ترق اعتدال نمايشهايی که در اين پارک ها و در گاردن پارتی فرار محمد علی شاده داده شده ، می گويند موضوعش گوشه هايی از جنگ آذربايجان و زندگی محمد علی شاده بود و انتقاد هايی تند از زندگی و انديشه او .

در آمد اين نمايشها را برای هزينه خرج زندگی خانوانده های شهيدان مشروطه و حريق نشر آمل می گذاشتند و هدف آنان بالا بردن سطح آگاهی مردم کوچه بازار بود.بدين سان بودکه نخستين تماشاخانه های عمومی در هوای آزاد پارک ها شکل گرفت ، کوششها همه جانبه بود و اعتقاد برای دادن آگاهی های سياسی به مردم و تأکيد بر شناساندن جنبه هاي انتقادي حكومت خلل نا پذير .تمام اجرا ها محتوايي سياسی ، شعاری داشت که سرگرمی ديگر جايی نداشت و اگر بود شکل اجرا بود که سرگرم می کند زيرا که به تأثير اجتماعی آن تئاتر ايمان داشتند . که سرانجام اين تلاشها به تشکيل تماشاخانه ای بنام تئاتر ملی 1329 ه . ش انجاميد . نخستين تئاتر عمومی و مردمی ايران بود که رياست آن با عبدالکریم محقق الدوله بود . » (گوران-1360-صص 101.104)

« با تأسيس سازمان و برپايی جشن هنر شيراز در سال 1346 ه . ش تئاتر فضای بيرونی در ايران توسط هنر مندان بين المللی و داخلی ، ساختار ها و دور نمايه هايی تازه در زمينه اين نوع نمايش را تجربه کرديم . .... از ابتدای دهه 1350 ه . ش کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان فعاليتهای دامنه گسترده در سراسر ايران کشور در زمينه تئاتر بيرونی آغاز کرد و با خريداری تريلی و وسائل و ابزار آن از سال 1352 ه . ش نمايش سيار در شهرستانها را به راه انداخت . در سال 1356 ه . ش گروه های خيابانی در پارک ها ، خيابانها و کارخانه ها به اجرا نوعی تئاتر اعتراضی اجتماعی پرداختند ... در مواردی نيز از قالبهای نمايش سنتی برای طرح مسائل سياسی و اجتماعی استفاده

شد .»(ميسون- 1380-مقدمه)

« پس از انقلاب اسلامی در سالهای 58-1357 بعضی از هنرمندان تئاتر که تلاطم های اجتماعی و رويدادهای خيابانی ناشی از آن را مؤثر تر از نمايشهای داخل سالن يافته اند ، بنابرنياز اجتماعی روز ، به طور پراکنده و گاه به گاه نمايشهايی در مکانهای پر رفت و آمد و محوطه های بيرونی مراکز مختلف اجرا کرده اند . از ميانه سال 1376 تحت تأثير جريانهای سياسی ، اجتماعی پيش آمده ، فعاليت مداوم و چشم گيری به طور خود جوش از طرف جوانان علاقه مند به هنر نمايش خيابانی آغاز شد تا فارغ از دغدغه های گيشه ، محدوديتهای مالی ، نبود صحنه و سالن ، در کنار مردم کوچه و خيابان بتوانند به زبان نمايش ، مسائل مختلف روز را مطرح کنند . با اين حرکت هنر مندان ، قوانين سنتی حاکم برهنرنمايشی ، شکسته شد و راه و روشهای تازه ای ايجاد شد که امکان رويارويی هنرمند و مخاطب را طبق شرايط موجود فراهم می آورد ، و اين گفته را که : ؛ برای اجرای تئاتر هيچ مکانی نا ممکن نيست ؛ بار ديگر زنده کرد . » (زاهدي-1380-4)

در سال 1367 بود که گروهی از ايران در جشنواره ادمونتون کانادا با يک نمايش عروسکی حضور خود را در زمينه تئاتر بيرونی هويدا ساخت . اما گام جدی در سال 1376 همزمان با سيزدهمين دوره جشنواره تئاتر فجر بود که نخستين جشنواره نمايشهای خيابانی برگزار شد و بدين صورت درسالهای 74 و 75 بخشهای جنبی جشنواره های نمايشي چون ، نمايشهای بين المللی عروسکی ، نمايشهای آيينی و سنتی و...  ادامه داد تا اينکه جشنواره ای بنام جشنواره حضور را مختص خود کرد و تا به امروز که نمايشهای خياباني  برای عموم مردم جايگاه خود را يافته است .  

 پری ناز آل آقا